1899, Dark dizisinin yaratıcıları Baran bo Odar ve Jantje Friese tarafından kurgulanan, çok katmanlı anlatımıyla izleyicisini yüzeyde bir gizem hikâyesi, derinde ise bilinç, travma ve gerçeklik algısı üzerine düşünmeye davet eden bir Netflix dizisidir. Yapımcı ikilinin Dark’ta zaman, kader ve nedensellik üzerine kurduğu anlatı evreni, 1899’da bu kez bilinç, bastırma ve simülasyon kavramları etrafında yeniden inşa edilir.
Dizi, 17 Kasım 2022 tarihinde Netflix’te yayınlanmaya başlamış ve tamamı aynı gün erişime açılan 8 bölümden oluşan tek sezon halinde izleyiciyle buluşmuştur. İlk bakışta 19. yüzyılın sonunda, Avrupa’dan Amerika’ya doğru yol alan bir göçmen gemisinde geçen bir dönem dizisi gibi görünse de 1899 çok kısa sürede bu tarihsel çerçevenin bir illüzyon olduğunu hissettirir. Kerberos adlı gemide toplanan farklı milletlerden, farklı sınıflardan yolcular; gizemli olaylar, tekrarlar ve açıklanamayan kırılmalarla birlikte giderek daha tekinsiz bir gerçekliğin içine çekilir.
Yapımcılar tarafından dizinin üç sezonluk bir hikâye olarak tasarlandığı daha sonra açıkça ifade edilmiştir. Ancak Netflix, izlenme verileri ve platform stratejileri doğrultusunda ikinci ve üçüncü sezonlara onay vermemiş, bu nedenle 1899 tek sezonla noktalanmıştır. Buna rağmen dizi, anlatısal olarak yarım kalmış bir hikâye hissinden ziyade, bilinçli biçimde açık uçlu bırakılmış bir yapı sunar. Birçok izleyici için bu final, dizinin merkezindeki “gerçeklik”, “hatırlama” ve “uyanış” temalarıyla uyumlu, tamamlanmış bir düşünsel çerçeve olarak da okunabilir.
Bu yazı, 1899’u klasik bir gizem ya da bilimkurgu dizisi olarak değil; psikodinamik savunma mekanizmaları, bastırma, suçluluk ve travma ekseninde işleyen bir zihin anlatısı olarak ele almayı amaçlamaktadır. Dizideki simülasyon fikri teknik bir bilimkurgu öğesinden çok, çöken bir psikolojik savunma sisteminin metaforu olarak okunacak; gemi, yolcular ve tekrar eden döngüler bilinçdışı süreçlerle ilişkilendirilecektir. Yazıyı, diziyi bitirdiyseniz okumanızı öneririm.
İSİMLER, SEMBOLLER, BENLİĞİN ÇÖZÜLÜŞÜ
Kerberos ve Prometheus isimleri, dizinin mitolojik omurgasını kurar. Kerberos, yeraltı dünyasındaki kapıyı bekleyen bekçidir. Canlıların yeraltı dünyasına girmesini, ölülerin de yeraltı dünyasını terk etmesini engeller. Bu açıdan bakarsak Kerberos bilinç ile bilinçdışı arasındaki kapının bekçisidir. Prometheus ise bilgiyi çalıp insanlığa veren ve bunun bedelini sonsuz cezayla ödeyen figürdür. Prometheus burada bastırmayı delen figürdür. Bilinci uyandıran, gerçeği açığa çıkartandır; ancak cezalandırılır. Çünkü hakikate herkes hazır değildir. Hazır olmayan bir zihin için bastırmanın kaldırılması yıkıcı olmaktadır.
Kerberos gemisi; hatırlamamanın sürdüğü yer ise Prometheus gemisi hakikatın açıldığı yer olarak okunabilir. Bu iki gemi arasında gidip gelen anlatı, aslında hatırlama ile unutma, yüzleşme ile bastırma arasında sıkışmış bir zihni temsil eder.
Kerberos yolcuların her biri geri alınamaz bir kırılma yaşamıştır. Bir cinayet, bir ihmal, bir ölüm… Bu insanlar küçük acılarla değil, kimliklerini parçalayan kararlarla yüzleşmiş ve ilerleyememiştir. Bu nedenle “kaçmak” istemektedirler. Hepsinin sakladığı bir şey vardır. Herkes rol yapıyordur. Bu nedenle kayıp gemi Prometheus bulunduğunda gemiyi kurtarmak yerine, görmezden gelip yolcuklarına devam etmek isterler. “Hatırlamayı” bilinçli olarak arayanlar ise Maura ve Kaptan Eyk’tir.
Eyk ismi eski Germen kökenli bir isimdir. Eiche = Meşe ağacı demektir. Dayanıklılık, sertlik ve köklülük anlamına gelen bu isim kaptanın ismidir. Dışarıdan dayanıklı ve “dümeni tutan” kontrol sahibi Kaptan içten içe suçlulukla çürümüştür.
Maura ismi Latince maurus kökünden gelir ve koyu, karanlık, sınırın ötesinden gelen, bilinmeyen anlamına gelmektedir. Maura ismi henüz bilince çıkmamış, aydınlatılmamış alanı çağrıştırır.
TRAVMANIN DONMUŞ ÇEKİRDEĞİ
Dizideki atmosferi değiştiren olaylar zinciri, Prometheus gemisinde bulunan çocuğun bir grup yolcunun çıkardığı isyan sonucunda denize atılmasıyla başlar. İstenmeyen, korkulan, kötücül görülen “şey” denize atılmıştır; ancak Freud’un dediği gibi bastırılan her zaman geri döner. Çocuğun Kerberos gemisindeki dolapta mucizevi bir şekilde tekrar belirmesi sonrası yaşananlar yolcuların “gerçek” bir gemide olmadıklarını anladıkları andır. Bunun yaşanması ile simülasyon güvenlik önemini devreye sokar. Yani bastırma başarısız olmuş, bu nedenle ilkel savunmalara geçiş yapılmıştır. Saat sesi ile yolcuların çoğu hipnotize olmuş şekilde hareket eder ve denize atlamaya başlarlar.
Saat sesiyle denize atlayanlar, bastırmaya tutunan pasif yapılardır. Yolculuk boyunca ne çıkan isyana katılmış ne isyana karşı çıkmışlardır. Sorumluluk almamak için karar verme mekanizmasını kilitleyen yolcular sistemden çıkartılmıştır.
Saatten etkilenmeyenler ise iyi ya da kötü fark etmeksizin bir karar almış, olaylar üzerine aktif pozisyon almış kişilerdir.
Deniz bir silme alanı değil, bilinç dışına geçiştir; döngüsel olarak geri dönülen bir dönüşüm alanıdır. Atlayan kişilerin zihni bilinç dışına geri dönmüş, bir sonraki döngü başlayana kadar simülasyondan çıkmışlardır.
“Çocuk” ise serbesttir ve kaçmıştır. Çocuk, duygulardan azadedir, denize atılacağı zaman bile korkmaz. Hiçbir olaya tepki vermez. Tek başına hareket etmez; çünkü o bir protokoldür. Her zaman bir yetişkine eşlik eder; çünkü karar verici değil yönlendiricidir. Sistemin anahtarlarından biridir, tıpkı yeşil böcekler gibi.
DÜMENİN BOŞALMASI: EGONUN ASKIYA ALINIŞI
Fırtına sahnesi bu çözülmenin zirvesidir. Kaptan kaybolmuş, yolcular ne yapacaklarını bilmez haldedirler. Dümenin başında kimse yoktur. Psikodinamik olarak bu sahne, egonun işlevini yitirdiği ana işaret eder. Artık yön veren, düzenleyen, kontrol eden bir yapı yoktur. Geminin fırtınada savrulması aslında zihinlerin savrulmasıdır. Yolcular bu sırada hayaller görmeye başlarlar. Gerçeklik ile gerçek olmayan arasındaki sınırlar erir, içsel kaos dış dünyaya yansır. Yolcuların anıları birbirine geçer, gemiye nüfuz eder. Farklı diller konuşan yolcuların birbirleriyle “lisan” yoluyla değil de sezgi yoluyla iletişim kurmaya başlamaları, dil öncesi psikodinamik yapıların öne çıktığına işaret eder.
HATIRLAMA VE BASTIRMANIN ÇATLAMASI
Maura’nın hatırlamaya başlamasıyla bastırma bir kez daha çatlar. Simülasyon bu noktada kendini imha edecektir. Çünkü simülasyon çözümleme değil unutma üzerine kuruludur. Bastırma çözüldüğünde gelen ilk şey rahatlama değil; çözülme, suçluluk ve yastır. Bu yüzden simülasyon iyice bozulur, mekân parçalanır, gerçeklik tutarlılığını kaybeder. Maura’nın eşi ise simülasyon kodlarını değiştirerek yeniden başlamayı önlemeye çalışmaktadır. Simülasyon kodlarını değiştirerek yapmaya çalıştığı şey zihnin bastırılanın geri dönüşüne “dayanabilmesini” sağlamaktır. Parçalı ve çarpık bir zihin ile dahi gerçekliğe dönmek mümkün olabilir.
SİMÜLASYONUN AMACI
Dizi finalde insanların bir uzay gemisi içinde Maura ve eşinin yarattığı simülasyona bağlı olduklarını gösterir. Bu insanlar kendi istekleriyle mi oradadır, neyin içinde olduklarını biliyorlar mıdır, bu sorular muallakta kalmıştır.
Dizide gösterildiği kadarıyla “geri dönülemez” bir kırılma anı yaşayan insanlar, bastırmanın konforu içinde bir gemi yolculuğuna çıkmışlardır. Ancak ister üst tabaka ister alt tabakadan olsun hepsinin sakladığı bir gerçek vardır. Bir çok başarısız simülasyon denemesi yapılmıştır. Hepsinde de bastırılan geri dönmüş, ego işlevleri askıya alınmış, ilkel savunmalar ortaya çıkmış; ancak hiç birinde “bu kadar ileri” gidememişlerdir. Simülasyonun kendini imha etmesinin nedeni, ilkel savunmalara da tutunamayan zihnin tamamen dağılıp psikoza girmesini önlemek olabilir. Başarısız döngü biter ve yolcuların zihni yeni döngüde tekrar doğar.
ZİHNİN HAPİSHANESİNDEN KAÇIŞ
Maura’yı simülasyondan çıkartmaya çalışan eşi Daniel, kendi kurtulup kızını sonsuza kadar orada tutmaya çalışan baba Henry… Önce isimlerin çağrışımlarına bakalım.
Henry; germen kökenli bir isimdir ve “Hükmeden”, “Ev yöneticisi” anlamlarına gelir. Gerçekten de dizi uzun süre simülasyonun yaratıcı ve yöneticisinin Henry olduğuna inanmamızı sağlamıştır. Baba figürü burada acımasız “Süper ego”dur.
Daniel; ibranice kökenli bir isimdir ve “Tanrı benim yargıcımdır” demektir. Sembolik düzeyde, yargı, vicdan, tanıklık ve sessiz bilme konularına çağrışım yapar. Daniel’in dizideki işlevi Maura’yı kurtarmaktır. En başından beri her şeyi bilen ve sessizce hareket edendir.
Henry ve Daniel, Maura’nın unutma- hatırlama döngüsünün iki ucudur.
Dizideki iğne sahneleri unutma- hatırlama diyalektiğinin bir diğer metaforudur. Siyah iğne bilinçten koparır, tekrar simülasyona sokar. Beyaz iğne ise gerçekliği gösterir; ancak acı vericidir. Dizi bize varoluşsal bir soru sorar: Acıyla yüzleşmek mi, unutarak korunmak mı? Dizinin bizi rahatsız eden yanı, finalde kurtuluş vaadi vermemesidir. Hatırlamak özgürleştirmeyecektir. Acının içinden geçip yüzleşmedikçe insan kendi zihninden kurtulabilir mi?
Netflix dizinin devamının çekilmesini onaylamadığını duyurdu. Ancak bana göre 1899 bu yönüyle tamamlanmış bir anlatıdır.
İkinci sezona ihtiyaç duymadan şunu söyler:
Travmayla yüzleşmeyen zihin ne ileri gidebilir ne de gerçekten uyanabilir.
